Па вайне ўсе рэлігійныя канфесіі засведчылі сваю лаяльнасць уладам. З аднаго боку, гэта была даніна павагі пераможцу, а з іншага – неабходнасць легальнага існавання.

Да пастаноўкі праблемы

Па вайне ўсе рэлігійныя канфесіі засведчылі сваю лаяльнасць уладам. З аднаго боку, гэта была даніна павагі пераможцу, а з іншага – неабходнасць легальнага існавання. Падчас пераходу да мірнага будаўніцтва савецкаму рэжыму быў патрэбны дэмакратычны вобраз і падтрымка ўсяго насельніцтва краіны. Вернікі спадзяваліся, што дзяржава па-новаму будзе ставіцца да сваіх грамадзянаў, незалежна ад рэлігійных перакананняў, але рэчаіснасць іх расчаравала.

Бальшавікі лічылі рэлігію перажыткам мінуўшчыны і перашкодаю на шляху прагрэсу. Вернікі усіх канфесіяў цярпелі ад палітыкі Камуністычнае партыі. Уціск і рэпрэсіі зазналі праваслаўе, каталіцтва, іслам і юдаізм. Напрыканцы трыццатых гадоў бальшыню бажніцаў, манастыроў і кляштараў, малітоўных дамоў і сінагогаў зачынілі, а захаванне традыцыі ўціскалі.

Дарма што, рэлігійнае жыццё ў Беларусі не згасла. Вайна істотна змяніла партрэт вернікаў. У царкве, касцёле, сінагозе цяпер збіралася значна болей пажылых людзей, для якіх захаванне традыцыі заставалася часткаю жыцця, памагала здабыць адхланне па штодзённых клопатах, хутчэй перажыць страты, атрымаць унутраную раўнавагу. Адмоўную ролю адыграла ўнутраная міграцыя. Людзі пакідалі родныя месцы, з’язджалі з невялічкіх гарадоў і мястэчак у буйныя гарады і абласныя цэнтры. Яны з’язджалі ў іншыя саюзныя рэспублікі, найперш, у Расію і на Ўкраіну, а захоўваць традыцыю ў вялікіх гарадах і прамысловых цэнтрах было цяжка. Найменшай колькасна часткай вернікаў заставаліся дзеці і моладзь, для якіх нават мова ідыш была амаль страчаная. Дарослыя зазвычай адмаўляліся далучаць дзеці да веры, каб не перашкаджаць іх інтэграцыі ў савецкім грамадстве.

Утварэнне РСРК

У траўні 1944 г. пры Радзе Народных Камісараў СССР у дадатак да Рады па справах рускай праваслаўнай царквы была ўтворана Рада па справах рэлігійных культаў (РСРК).[1] Ёй было даручана рэгуляваць дачыненні з усімі афіцыйна вызнанымі канфесіямі, апрача рускай праваслаўнай царквы – юдаізмам, рыма-каталіцкім касцёлам, лютэранскаю, армяна-грыгарыянскаю царквою, мусульманствам, будызмам і сектанцкімі суполкамі. Сцвярджалася, што ў Савецкім Саюзе ўсе рэлігійныя канфесіі маюць роўныя магчымасці, аніводная не ёсць пануючай і не павінна пераследваць іншую. Рада была абавязана рыхтаваць заканадаўчую базу, сачыць за выкананнем пастановаў і распараджэнняў ураду, весці ўлік вернікаў, малітоўных памяшканняў і іх маёмасці, забяспечваць прадметамі культу, рэлігійнай літаратураю і г.д. Яна мусіла стацца арбітрам у спрэчных пытаннях паміж вернікамі і мясцовымі органамі ўлады, мела права запытваць звесткі ў пытаннях, звязаных з рэлігійнымі культамі. Усе цэнтральныя ўстановы СССР былі абавязаныя ўзгадняць з Радаю захады, што закраналі рэлігійнае жыццё.[2]

Утварэнне Рады не сведчыла пра грунтоўныя змены у палітыцы дзяржавы. Галоўныя яе палажэнні заставаліся непарушнымі і вызначаліся дэкрэтам ад 23 снежня 1918 г. «Аб адлучэнні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы», Законам аб рэлігійных аб’яднаннях 1929 г. і артыкулам 124 Канстытуцыі СССР 1936 г., у якой абвяшчалася свабода веравызнання. Цвердзілася, што рэлігія ў Савецкім Саюзе пазбаўлена сацыяльных каранёў і захавалася ў свядомасці часткі яго грамадзянаў адно як перажытак капіталізму. «Жывучасць рэлігійных забабонаў» тлумачылася як часовая з’ява, у той час як бальшасць вернікаў брала актыўны ўдзел у будаванні камуністычнага грамадства.

У новых варунках было важна унікнуць эксцэсаў і супрацьстаяць нігілізму мясцовых уладаў. Пад увагу быў узяты адмоўны досвед мінулага, разбэшчанасць атэістаў, знявага пачуццяў вернікаў, закрыццё і разбурэнне малітоўных дамоў і сінагогаў, уціск і арышты. Рада рэкамендавала мясцовым органам улады ўстрымлівацца ад адміністрацыйных захадаў і кіравацца меркаваннямі палітычнай мэтазгоднасці. У ліпені 1945 г. на Нарадзе ўпаўнаважаных РСРК у Маскве адзначалася, што некаторыя савецкія і партыйныя работнікі лічылі стварэнне Рады часоваю з’яваю, знітаванаю з вайною, меркавалі, што яна не ёсць трывалаю, і што няма сэнсу сур’ёзна ў ёй працаваць. Арганізатары нарады падкрэслівалі, што дзейнасць РСРК – гэта адказная і даволі працяглая работа».[3] Прадстаўнікам на месцах было даручана не чыніць штучных перашкодаў да аднаўлення рэлігійнага жыцця.

Праваслаўе

Да праваслаўнай царквы, якая ў гады вайны агулам стала на патрыятычныя пазіцыі і заклікала да дзейнай абароны Айчыны, рэжым ставіўся адносна паблажліва. Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі Алексій Першы навучаў вернікаў супрацоўнічаць з уладамі перад пагрозай ад іншаземнага ворага. Пасля перамогі над Нямеччынай было вельмі важна прыцягнуць вернікаў для рашэння задачаў аднаўлення. У Беларусі ў пачатку 1946 г. памянялі кіраўніцтва праваслаўнае епархіі. Мітрапаліт Васіль (Ратміраў) адыйшоў ад справаў і яго наступнікам стаўся архібіскуп Пітырым, былы біскуп Курскі і Белгародскі, які быў узнагароджаны медалём «За адважную працу падчас Вялікай Айчыннай вайны, 1941–1945 гг. «. Пітырым сумяшчаў служэнне на Менскай кафедры з кіраваннем усёю праваслаўнаю царквою на землях рэспублікі. За поспехі у гэтай працы ў 1949 г. ён быў ушанаваны правам нашэння крыжа на клабуку. Падчас рэгістрацыі прыходаў штучных перашкодаў збольшага не чынілі.  Праваслаўныя прыходы былі найлічнейшымі ў рэспубліцы. У 1945 г. на ўлік узялі 705 цэркваў, у 1947 г. – 906 і на 1 студзеня 1948 г., калі сканчвалася кампанія рэгістрацыі, 1050 цэркваў і малітоўных дамоў. Бальшыню бажніцаў ва ўсходняй частцы БССР пабудавалі наноў. Калі ўзнікалі разыходжанні, улады імкнуліся да згоды.[4]

У снежні 1949 г. праваслаўнае духавенства шанавала 70-гадовы юбілей Сталіна. У сваіх казаннях гіерархі царквы вызначалі палітыку Камуністычнай партыі і Савецкага ўраду як «мудрую» і «дальнабачную». Літургіі і набажэнствы на чэсць «вялікага правадыра ўсіх народаў» прайшлі ў шмат якіх бажніцах.

Праваслаўная царква мела ў Беларусі 778 святароў, з якіх 72 чал. мелі вышэйшую і 425 чал. сярэднюю багаслоўскую адукацыю. Сярод настаяцеляў прыходаў беларусы складалі 79,8%, рускія – 13,5% і ўкраінцы – 7%. Пры Жыровіцкім манастыру былі адчынены пастырскія курсы. З 1945 па 1953 г. мітрапаліт Пітырым высвяціў 255 чал. на святара і 113 чал. зрабіў псаломшчыкамі. У рэспубліцы дзеялі тры манастыры: жаночыя ў Полацку і Горадні, мужчынскі ў Жыровічах. Спаса-Еўфрасінеўскі манастыр у Полацку быў адчынены яшчэ ў 1941 г. з дазволу акупацыйнай адміністрацыі. У снежні 1949 г. праваслаўнае духавенства шанавала 70-гадовы юбілей Сталіна. У сваіх казаннях гіерархі царквы вызначалі палітыку Камуністычнай партыі і Савецкага ўраду як «мудрую» і «дальнабачную». Літургіі і набажэнствы на чэсць «вялікага правадыра ўсіх народаў» прайшлі ў шмат якіх бажніцах. У Маскву былі скіраваныя сотні віншавальных тэлеграмаў. Разам з тым, рэжым паступова абмяжоўваў уплыў праваслаўя. У 1946-1950 гг. падчас калектывізацыі ў заходніх раёнах БССР царкву пазбавілі бальшыні ейных зямель, не спыняліся ідэалагічныя выбрыкі супраць духавенства. Дарма што, праваслаўныя вернікі мелі ўсе патрэбныя варункі для нармальнага рэлігійнага жыцця.[5]

Усё больш актыўна па вайне дзеялі суполкі старавераў або «раскольнікаў», як менавалі прыхільнікаў «старое веры» ў Расіі, якія адмовіліся вызнаць царкоўную рэформу патрыярха Нікана ў 17 стагоддзі. Стараверы ў Беларусі з’явіліся з Цэнтральнай Расіі і Памор’я, заснаваўшы ў 1685 г. сваё паселішча ў мястэчку Ветка на Магілёўшчыне. У гады вайны з дазволу нямецкіх уладаў, яны аднавілі малітоўныя дамы і абралі духоўных настаўнікаў. У 1946 г. у рэспубліцы існавала 71 суполка старавераў, у тым ліку ў Бабруйскай і Віцебскай абласцях – 16, у Полацкай – 20, Маладзечанскай – 7, Мінскай – 8. Больш за 50 суполак беспапоўскага паморскага чыну месціліся ў Браслаўскім, Мёрскім і Бабруйскім раёнах. Лічба старавераў ўсіх адменаў у рэспубліцы перавышала 12 тыс. чал.[6]

Рыма-каталіцкі касцёл

У адрозненні ад праваслаўнай царквы, касцёл быў уцягнуты ў новы этап канфрантацыі з савецкаю ўладаю. Каталікі складалі 20% жыхарства Беларусі.  На працягу другой сусветнай вайны колькасць дзейных касцёлаў і ксяндзоў у рэспубліцы дужа паменела. Калі пасля ўз’яднанні з заходнімі абласцямі ў 1939 г. у Беларусі дзеялі 416 касцёлаў і 501 ксёндз, то ў студзені 1946 г. адпаведна – 387 і 225.[7] Святароў вінавацілі ў антыдзяржаўных дзеяннях, ідэалагічных дыверсыях, зрыве пазыкаў, паставак сельгаспрадуктаў, супраціве калектывізацыі, байкоце выбараў, апалячванні беларусаў і г.д. Гэта мела пад сабою пэўныя падставы. Нягледзячны на заявы аб апалітычнасці, касцёл ніколі не вызнаваў анэксыю 1939 г. заходніх абласцей Беларусі і Ўкраіны. У гады вайны касцёл падтрымваў Армію Краёву, апошнія аддзелы якой ва «ўсходніх крэсах» былі зліквідаваныя ў 1952 г. Адмоўна касцёл ставіўся да скасавання прыватнай уласнасці, прымусовых пазыкаў і палітыкі калектывізацыі.

Да сярэдзіны 1946 г. ва ўсходніх раёнах БССР усе каталіцкія бажніцы былі зачыненыя, як апірышчы Ватыкану (84 касцёлы і 107 ксяндзоў). У касцёлах Мінску, Заслаўя і Чэрвеню размясцілі склады, у Вуздзе і Лагойску іх прыстасавалі пад кінатэатры, у Бярэзіне – пад бібліятэку.  У заходніх раёнах рэспублікі многія бажніцы былі без ксяндзоў: 28 у Баранавіцкай вобласці, 10 у Гродзенскай, па 6 у Брэсцкай і Пінскай і г.д. У 1948 г. улады забаранілі ксяндзам служыць у больш чым адной парафіі, у выніку 98 суполак засталіся без пастыраў. Адсутнасць пробашча была галоўнаю прычынаю адмовы ў рэгістрацыі суполкі. У БССР не было аніводнай каталіцкай вучэльні, а прыезд ксяндзоў з-за мяжы быў забаронены. У 1949 г. улады адмовілі ў прапісцы 14 ксяндзам з Летувы, якія спрабавалі адчыніць прыходы ў Гродзенскай і Полацкай абласцях. Агульная лічба ксяндзоў з 1946 г. па 1950 г. зменшылася з 225 да 111 чалавек. Няма было каму прыняць споведзь, даць камунію, павянчаць маладыя пары, пахрысціць ці пахаваць.[8]

Ксяндзам забаранялі даваць рэлігійную адукацыю дзецям, нельга было не толькі навучаць Слову Божаму, але і тлумачыць Катэхізыс. Такая палітыка падавалася як змаганне супраць пашырэння нацыяналізму (польскага) і антысавецкіх паглядаў сярод моладзі.

Ксяндзам забаранялі даваць рэлігійную адукацыю дзецям, нельга было не толькі навучаць Слову Божаму, але і тлумачыць Катэхізыс. Такая палітыка падавалася як змаганне супраць пашырэння нацыяналізму (польскага) і антысавецкіх паглядаў сярод моладзі. Ксяндзоў прымушалі даваць пісьмовы падпіску, а за парушэнне забароны прыцягвалі да судовай адказнасці. У другой палове саракавых гадоў пачалася кампанія па ўкладанні тыповых дамоваў рэгістрацыі каталіцкіх суполак і нацыяналізаванай ўласнасці. Тым, хто не жадаў рэгістравацца, улады забаранялі чыніць імшу. Бальшыня ксяндзоў заявіла, што касцёлы ў СССР належаць не дзяржаве, а Папу рымскаму і адмовіліся выконваць патрабаванні ўладаў. Дарма што, пагрозамі і абяцаннямі 234 парафіі з 272 прымусілі прайсці рэгістрацыю. З кожным годам змяншалася колькасць каталіцкіх кляштараў. У 1939 г. у заходніх абласцях Беларусі дзеілі 65 мужчынскіх і жаночых кляштараў. Напрыканцы 1945 г. засталіся толькі два мужчынскія у Гродне і Кобрыне і пяць жаночых – у Гродне, Друі, Нясвіжскім і Антопальскім раёнах. Увосень 1945 г. кляштар з Нясвіжу пераехаў у Польшчу, а яго памяшканне і абсталяванне аддалі педагагічнай вучэльні.  Апошні кляштар у 1950 г. зачынілі ў Гродне, а яго будынак прыстасавалі пад лякарню.[9]

На 1953 г. у рэспубліцы імшы адбываліся толькі ў 154 касцёлах, рэшта была зачыненая. Касцёлы ўжываліся не па прызначэнні або не ўжываліся зусім, у 75 з іх зрабілі склады, у 28 – культурна-асветніцкія ўстановы, 18 перарабілі на праваслаўныя бажніцы, 43 пуставалі і г.д. Аднак, нягледзячы на вялізныя высілкі, уладам было цяжка змагацца з уплывам каталіцкае царквы. Шырокія пласты грамадства ў заходніх раёнах БССР спачувалі касцёлу. Адны чынілі гэта дзеля веры, іншыя выказвалі нязгоду з палітыкай уціску іншадумства. Партыйныя органы і інфарматары МГБ паведамлялі, што лічба споведзей, вянчанняў, хростаў, паніхідаў з удзелам ксяндза ішла на сотні, а часам і на тысячы.[10]

Пратэстанты

У сярэдзіне саракавых гадоў у Беларусі дзеяла пратэстанцкая царква (баптысты і евангельскія хрысціяне, пяцідзесятнікі). У міжваенны час яны ацалелі толькі ў Заходняй Беларусі, дзе дзеяла пяць іх афіцыйных саюзаў.

У сярэдзіне саракавых гадоў у Беларусі дзеяла пратэстанцкая царква (баптысты і евангельскія хрысціяне, пяцідзесятнікі). У міжваенны час яны ацалелі толькі ў Заходняй Беларусі, дзе дзеяла пяць іх афіцыйных саюзаў. У кастрычніку 1944 г. у Савецкім Саюзе адбылося задзіночанне баптыстаў і евангельскіх хрысціян. У Маскве была ўтворана Ўсесаюзная рада евангельскіх хрысціян-баптыстаў (УРЕХБ). У Беларусі евангельскія хрысціяне і «пяцідзесятнікі» задзіночыліся ў верасні 1945 г. Супраць гэтага выступілі 28 суполак (Бярозаўскі і Жабінкаўскі раёны). Яны не прызналі кіраўніцтва УРЕХБ, якое «прадалося антыхрысту» (савецкай уладзе). Дарма што, у новае задзіночанне ўвайшлі 83 арганізацыі. У 1949 г. пачаліся рэпрэсіі, былі арыштаваныя былыя кіраўнікі евангельскіх хрысціянаў, улучна з старшынём ЕХБ Беларусі І. Паньком. Баптыстаў у Беларусі заставалася няшмат: 495 чал. у 1946 г., 570 чал. у 1947 г., 640 чал. у 1948 г., хоць згодна з неафіцыйнымі дадзенымі іх прыхільнікаў было нашмат болей. Некаторыя суполкі выраслі да некалькіх сотняў чальцоў. У Лідзе было 60 вернікаў, у Грэскім раёне – больш за 100, у Старадарожскім – 250, у Зэльвенскім – 258 і г.д.[11]

На пачатак 1950-х гг. У Беларусі стаяла на ўліку 15 880 евангельскіх хрысціянаў, з якіх 29,3% былі з усходніх раёнаў і 70,7% з заходніх. Паводле свайго сацыяльнага складу падзел вернікаў выглядаў так: рабочыя (12,7%), калгаснікі (42%) і сяляне-аднаасобнікі (45,2%). Бальшыню ў евангелісцкіх суполках складала моладзь (82,3%). Мясцовыя ўлады прыпынялі дзейнасць ЕХБ, адмаўлялі ў рэгістрацыі. У Полацкай вобласці ў 1947 г. забаранілі існаванне суполкі ў Расонах, Клічаве і іншых местах. На 1948 г. лічба евангелісцкіх суполак зменшылася з 277 да 235, многія перайшлі на нелегальны становішча. У Бабруйскай вобласці налічвалася 915 вернікаў і амаль столькі ж незарэгістраваных. Незгаворлівых людзей палохалі рэпрэсіямі. Прапаведніка з Краснапольскага раёну Кацапава засудзілі на 15 гадоў за тое, што ў гады вайны ён сцвярджаў, што бальшавікі ўціскалі рэлігію, а немцы далі «поўную волю». Уціскі ўзмацніліся ў сувязі з ажыццяўленнем калектывізацыі ў заходніх раёнах Беларусі. Увесну 1949 г. у Нясвіжскім раёне (в. Хвоева) у калгас не пайшоў аніводны баптыст. За гэта прэсбітэра С. Новіка звінавацілі ў падбухторванні і арыштавалі. Але вернікі не далі сябе застрашыць і працягвалі абходзіць абрады патаемна. Наймацнейшым было становішча баптыстаў у заходніх раёнах, дзе касцёлы былі зачыненыя, а праваслаўныя прыходы не далі рады ўзяць ініцыятыву. Аршанская царква ЕХБ з 1948 г. па 1952 г. вырасла з 87 да 172 вернікаў, Мінская – з 148 да 270 чал., у Маладзечне суполка павялічылася ў дзесяць разоў. Разам напрыканцы 1954 г. у Беларусі дзеяла 155 суполак баптыстаў, у якіх былі задзіночаныя 55 тыс. 308 чал.[12]

Адвентысты

Як адмена пратэстанцтва, адвентысты сёмага дня з’явіліся ў Беларусі ў пачатку ХХ стагоддзя у асобе вышлых з лютэранскае царквы. Найбольш яны пашырыліся ў Заходняй Беларусі, дзе дзеялі польскія і нямецкія місіянеры. Шмат іхніх прыхільнікаў жыло ў Брэсцкай вобласці. У кастрычніку 1946 г. афіцыйнага вызнання дасягнулі шэсць арганізацый у Брэсцкай, Гродзенскай, Віцебскай і Пінскай абласцях. Адвентысцкія суполкі адмоўна ставіліся да дзейнасці савецкае ўлады, не прызнавалі агульнага вайсковага абавязку. Навучэнцы адмаўляліся наведваць школу па суботах, бралі ўдзел у набажэнствах, спявалі ў хоры, дэкламавалі вершы рэлігійнага зместу. Забароны і абмежаванні ўспрымаліся як іспыт, пасланы Богам, і мацавалі перакананне вернікаў у слушнасці сваёй справы. Бальшыня кіраўнікоў савецкіх арганізацый на месцах бачыла адзіны выхад з такога стану рэчаў ва ўзмацненні ідэалагічнага і адміністрацыйнага ціску на вернікаў.[13]

Іслам

Моладзь страшылася выявіць цікаўнасць да нацыянальнай традыцыі, і ў мячэт хадзілі толькі сталыя людзі. Становішча пагоршылася па ад’ездзе часткі вернікаў у Польшчу.

Поруч з хрысціянствам і юдаізмам у Беларусі існавала невялікая колькасць мусульманскіх суполак, якія складалі татары. Па сваім складзе яны былі маленькімі, з 13 суполак толькі чатыры былі зарэгістраваны ў Мінску, Наваградку, Баранавічах і Івейскім раёне. Моладзь страшылася выявіць цікаўнасць да нацыянальнай традыцыі, і ў мячэт хадзілі толькі сталыя людзі. Становішча пагоршылася па ад’ездзе часткі вернікаў у Польшчу. У Радуньскім раёне па ад’ездзе мулы Лявона Мухлі ў 1946 г. спыніла існаванне адна з найстаражытнейшых мусульманскіх суполак у Беларусі, якая задзіночвала мусульманаў з сёлаў Васілішкі, Пяскі, Некрашунцы і часткі вёсак Летувы. У сакавіку 1948 г. пад маркай «бесперспектыўнасці» зачынілі татарскую суполку ў Баранавічах, а мячэт пераабсталявалі пад дом піянераў. У чэрвені 1949 г. зачынілі мячэт у Мінску, памяшканне якога перадалі Дабравольнаму таварыству спрыяння арміі і флоту. У сувязі з гэтым 163 вернікі скіравалі пратэст у Маскву на імя І.В. Сталіна, але з гэтага не было выніку. Адной з нямногіх дзейных заставалася суполка в. Даўбуцішкі Смаргонскага раёну. Калі ўлады дазволілі мулу Аляксандру Рафаіловічу чыніць аднаразовыя службы, мясцовы фінансавы аддзел палічыў гэта рэгістрацыяй і абклаў суполку падаткам, что фактычна ўзаконіла 98 сямей вернікаў. Яе існаванне спынілася ў пачатку 1950-х гг, і адзінымі зарэгістраванымі суполкамі мусульман у БССР заставаліся суполкі ў Івейскім раёне – в. Мураўшчызна і ў Нясвіжскім раёне – в. Асмолава.[14]

Юдаізм

Патэнцыял юдаізму ў паваенны час у Беларусі не ішоў у ніякае прыраўнанне да ўсіх іншых рэлігійных канфесіяў. Нягледзячы на тое, што нацысцкі генацыд шматкроць скасаваў фізычную лічбу яўрэйскіх вернікаў, юдаізм поруч з рыма-каталікамі і уніятамі разглядаўся як найбольш праблемны ўдзельнік дыялогу паміж дзяржавай і рэлігіяй. Па перамозе над Нямеччынай вернікі лічылі, што ўлады больш не будуць чыніць ім перашкодаў. Гэтаму спрыяў і агульны стан вялікага маральнага ўздыму і вера людзей, што цяпер усё зменіцца на лепшае. Прыкладам такіх спадзяванняў сталі малітвы «Перамогі», прачытаныя неўзабаве па сканчэнні вайны ў шмат якіх сінагогах Беларусі, Украіны і Расіі. Перамога савецкай зброі, унёсак усіх народаў СССР у знішчэнне агульнага ворага ўвасабляліся ў асобе Сталіна, як Вярхоўнага Галоўнакамандуючага. У ліпені 1945 г. на першай Нарадзе ўпаўнаважаных Рады па справах рэлігійных культаў пры РНК СССР вялася размова аб запытах ад рэлігійных яўрэяў аб тым, што да рэвалюцыі 1917 г. у сінагогах чыталі адмысловую малітву за цара, і ці можна цяпер узносіць такую малітву за Сталіна?[15]

Істотнаю «заганаю» ў вачах Масквы была магчымасць сінагогі апеляваць да міжнароднае грамадскае думкі. Вялікія дзяржавы, і найперш ЗША, балюча ўспрымалі становішча, у якім апынуліся ацалелыя па Катастрофе савецкія яўрэі.

Істотнаю «заганаю» ў вачах Масквы была магчымасць сінагогі апеляваць да міжнароднае грамадскае думкі. Вялікія дзяржавы, і найперш ЗША, балюча ўспрымалі становішча, у якім апынуліся ацалелыя па Катастрофе савецкія яўрэі. Хаванне амаль усёй інфармацыі, што мела дачыненне да іх лёсаў, адмова прыняць гуманітарную дапамогу, штучныя абмежаванні рэлігійнага жыцця, нястача элементарных умоваў для захавання традыцыі і г.д. – усё гэта выяўляла таталітарны характар сталінскай мадэлі сацыялізму. Па ўтварэнні дзяржавы Ізраіль у 1948 г. сімпатыі савецкіх яўрэяў былі прадстаўленыя як яўрэйскі «буржуазны нацыяналізм», нястача патрыятызму і здольнасць да калабарацыі з міжнародным імперыялізмам. На гэтым тле спробы яўрэйскіх вернікаў дамагчыся рэгістрацыі сваіх суполак па аналогіі з іншымі канфесіямі ўспрымаліся рэжымам з ледзьве хаванай злосцю. Яўрэйскія вернікі не маглі не толькі вольна наведваць сінагогу і міньяны, мець ешывы і адпраўляць дзеці ў нацыянальную школу, вывучаць Тору, але нават трымацца кашруту, пекчы мацу, чыніць абрад абразання, ставіць хупу ці прытрымлівацца традыцыйнага пахавальнага рытуалу. Адмоўна ўплывала непрыязнае стаўленне да юдаізму хрысціянаў і мусульманаў. Некаторыя вернікі гэтых канфесіяў супрацоўнічалі падчас акупацыі з нацыстамі і былі суўдзельнікамі іхніх злачынстваў, а па вайне супраціўляліся вяртанню разрабаванай імі маёмасці.

У 1953 г. смерць І.В. Сталіна выклікала розную рэакцыю ў яўрэйскім асяроддзі. З аднаго боку, быў эмацыйны ўздым, калі было апублікавана паведамленне МУС СССР аб рэабілітацыі «лекараў-атрутнікаў». Многія казалі аб цудоўным ратунку ў дні Пурыму. З іншага боку, у суполках была абвешчана жалоба, у сінагогах і міньянах ладзіліся набажэнствы, у часе якіх вернікі плакалі. У Маскву дасылалі тэлеграмы і лісты з словамі смутку, прамаўлялі казанні патрыятычнага зместу, маліліся за ўрад, партыю і Г.М. Малянкова, некаторыя насілі на рукаве жалобную павязку.

Высновы

Такім чынам, пасля заканчэння вайны з Нямеччынай у Савецкім Саюзе склалася новае ўнутранапалітычнае становішча. Аслабленне непрыхаванага ўціску на рэлігійныя суполкі дазваляла спадзявацца на дасягненне згоды паміж дзяржавай і вернікамі. Разам з тым, стаўленне да розных рэлігійных культаў былі істотна рознымі. Найяскравей гэта праявілася ў Беларусі. Гэта была памежная рэспубліка з традыцыйна шматнацыянальным жыхарствам, дзе не было монаканфесійнае сістэмы. У Беларусі, якая мела кампактную тэрыторыю, існавалі амаль усе галоўныя канфесіі: грэка-праваслаўе, рыма-каталіцкі касцёл, пратэстанцтва, мусульманства і юдаізм. На дзейнасць адных з іх дзяржава глядзела спагадліва, іншых падтрымвала дэ факта, а трэціх усяляк абмяжоўвала і ўціскала.

Адраджэнне рэлігійнага жыцця ў рэспубліцы, пачынаючы ад сярэдзіны васьмідзесятых гадоў 20 стагоддзя, сталася натуральнаю з’яваю. Яно сведчыла аб скананні маральнага, ідэалагічнага і палітычнага супрацьстаяння вернікаў розных канфесіяў з камуністычным рэжымам, які забраў тысячы жыццяў і затрымаў духоўнае развіццё Беларусі на колькі дзесяцігоддзяў.

Найбольш адмоўна рэжым ставіўся да рыма-каталіцкага касцёлу і юдаізму. Касцёл асудзіў савецкую анэксыю заходніх абласцей Беларусі ў 1939 г., а па вайне ён апынуўся сярод галоўных ворагаў палітыкі саветызацыі рэспублікі. Таму ў дачыненні да касцёла ўлады заўзята трымаліся курсу на звужэнне «жыццёвай прасторы». У вельмі цяжкім становішчы апынуліся юдэйскія вернікі. Іхнія суполкі не рэгістравалі без перашкодаў, забаранялі аднаўляць сінагогі нават праз ахвяраванні, не дазвалялі рыхтаваць кіраўнікоў суполак і духоўных асобаў, выдаваць рэлігійную літаратуру. Строгаму ўпарадкаванню падлеглі ўсе жыхары Беларусі, калі яны дбалі аб захаванні традыцыі. Дзяржава ўмешвалася ва ўсе бакі жыцця вернікаў, ад абраду хросту (у хрысціянаў) а абразання (у яўрэяў) – да абраду пахавання і памінак. Катэгарычная забарона была накладзена ўдзел рэлігійных канфесіяў у міжнародным абмене з іншымі рэлігійнымі асяродкамі, грамадамі і саюзамі. Дарма што, змаганне вернікаў за свае правы працягвлася. Яна была схаванай ад старонніх вачэй, але пакрыёму існавала праз усе паваенныя гады.

Адраджэнне рэлігійнага жыцця ў рэспубліцы, пачынаючы ад сярэдзіны васьмідзесятых гадоў 20 стагоддзя, сталася натуральнаю з’яваю. Яно сведчыла аб скананні маральнага, ідэалагічнага і палітычнага супрацьстаяння вернікаў розных канфесіяў з камуністычным рэжымам, які забраў тысячы жыццяў і затрымаў духоўнае развіццё Беларусі на колькі дзесяцігоддзяў.


Аўтар: Леанід Смілавіцкі (1955), доктар гістарычных навук, навуковы супрацоўнік Цэнтру дыяспары пры Тэль-Авіўскім універсітэце (з 1995), даследуе гісторыю яўрэяў Беларусі, публікуецца ў Ізраілі, Вялікабрытаніі, Францыі, ЗША, Германіі, Польшчы, Расіі і Беларусі; аўтар кнігаў “Яўрэі Беларусі: з нашай агульнай гісторыі, 1905-1953 гг.”, Мінск 1999 г., “Катастрофа яўрэяў у Беларусі”, Тэль-Авіў 2000 г.; “Яўрэі ў Тураве. Гісторыя мястэчка Мазырскага павету”, Іерусалім 2008 г.

З асноўнымі працамі Леаніда Смілавіцкага можна азнаёміцца на сайтах:

http://www.tau.ac.il/humanities/ggcenter

http://www.jewishgen.org/Belarus/newsletter/authors.htm

http://souz.co.il/clubs/read.html?article=2722&Club_ID=1


[1] У адрозненні ад Рады па справах рускай праваслаўнай царквы, створанай у 1943 г. Гл.: Русская православная церковь и Великая Отечественная война. Сборник документовМосква 1943, c. 5; Jane Ellis, The Russian Orthodox Church: А Contemporary History, Beckenham, 1986 p. 6.

[2] Gosudarstvenny arkhiv Rossiiskoy Federatsii (= GARF), ф. 6991, оп. 4, д. 1, лл. 2-6.

[3] Yad Vashem Archives (= YVA), М-46/3, р. 11.

[4] Афанасий Мартос, Беларусь в исторической, государственной и церковной жизни, Минск 2000, с. 339-341; S.Р. Ramet (ed.), Religious Policy in the Soviet Union, Cambridge 1993, p. 14.

[5] Уладзiмiр Навiцкi (ed.), Канфесii на Беларусi, Мiнск 1998 , с. 238-240, 250-253; John Anderson, Religion, State and Politics in the Soviet Union and the Successor States, Cambridge 1994, p. 18.

[6] О. Pospielovsky. The Russian Church under the Soviet Regime, 1917-1982, New York 1984, p.12; Natsionalny arkhiv Respubliki Belarus (=NARB), ф. 952, оп. 2, д. 2, л. 290; ф. 4, оп.29, д. 146, л. 104.

[7] НАРБ, ф. 4, оп. 62, д. 392, с. 363-365.

[8] «Рэпресii духавенства рымска-каталіцкай царквы у БССР», Палiтычныя рэпрэсii наБеларусi. Матэрыялы навуковай канферэнцыi, Miнск 1998, с. 97-105; НАРБ, ф. 4, оп. 62, д. 162, лл. 54-51.

[9] НАРБ, ф. 952, оп. 2, д. 4, лл. 9-12.

[10] Там жа, ф. 4, оп. 62, д. 348, лл. 180-182.

[11] Michael Bourdeaux, Religious Ferment in Russia: Protestant Opposition to Soviet Religious Роliсу, London 1968, p. 21; Г.В. Надальский, Баптизм в прошлом и настоящем, Минск 1987, c. 18; НАРБ, ф. 4, оп.62, д. 162, лл. 98-99, 118-120.

[12] Walter Sawatsky, Soviet Evangelicals Since World War П, Kitchener ON 1981, p. 12; Michael Rowe, Russian Resurrection: Strength in Suffering — А History of Russias Evangelical Church, London 1994, p. 23; A. Котов, «Драма Белорусской церкви», Неман, 1 (1996), с. 155-174; НАРБ, ф. 4, оп. 29, д. 146, л. 67; оп. 62, д. 348, лл.15-17.

[13] А.И. Клебанов, Религиозное сектанство в прошлом и настоящем, Москва 1973, с. 25; М.П. Кулаков, Не в бездеятельном ожидании второго пришествия, Москва 1989, с. 12; Marite Sapiets, True Witness: The Story of the Seventh Day Adventists in the Soviet Union, Keston, Kent 1990, p. 19.

[14] А. Benningsen and М. Broxup, The Islamic Threat to the Soviet State, London 1983, p. 31;   А. Benningsen and S.Е. Wimbush, Muslims of the Soviet Empire, London 1986, p. 44; Уладзiмiр Навiцкi (above, note 4), p. 262-263; Y. Tyszkiewicz, Tatarzy na Litwie i w Polsce, Warszawa 1989, s. 14; С.У. Думiн, I.Б. Канапацкi, Беларускiя татары: мiнулае i сучаснасць, Мiнск 1993, с. 11; I.Б. Канапацкi, А.I. Смолiк, Гiсторыя i культура беларускiх татараў, Мінск 2000, с. 35.

[15] ГАРФ, ф. 6991, оп. 3, д. 8, л. 194.