Кансэрватызм. З чым асацыюецца ў нас гэтае слова? Якія вобразы й летуценьні, ідэі й думкі адчыняюцца пры вымаўленьні такое зачараванае пасьлядоўнасьці гукаў – “кансэрватызм”? Што гэта? Рэтраградзтва і любоў да прошлага, старажытнага й архаічнага?Ці спроба адказаць на выклікі сучаснасьці і прадухіліць катастрофы ў будучыні? А можа гэта проста палітычная ідэалёгія па абслугоўваньні кучкі рэакцыянэраў? Ці ўсё ж вобраз быцьця, стыль, непадобны кодэкс гонару й годнасьці, адказнасьці й густу, прафэсыйнасьці й волі? Каб вынайсьці адказ на такое пытаньне трэба зьвярнуцца да саміх кансэрватараў іх лёсаў і поглядаў, заглянуць ім у вочы, адчуць як б’ецца іх сэрца, а вусны сьпяваюць ноткамі жыцьця і мастацкім словам вясёлкавых раздарожжаў.

Кансэрватызм – зьява, што не ўпісваецца ў межы ідэалёгіі, не кладзецца проста ў рамкі філязафічнае канцэпцыі. Ён заўжды большы… Большы нават за самога сябе. Кожная кропка часу адчыняе ў кансэрватызме тыя сымбалі й формы, дактрыны й шляхі, якія сваёю структураю, зьместам ды архітэктонікаю прыўносяць новае, дадаюць нязвыклае, адчыняюць патаеннае.

Кансэрватызм пачаўся адразу пасьля ўзьнікненьня ідэалёгіяў. Мысьляры эпохі асьветніцтва, фармуючы свае праекты, гулялі з сэнсамі, ідэямі й паняткамі падобна гульні ў лапту ці гольф. Іх сьвет быў пабудаваны на нянавісьці і, перш за ўсё, на нянавісьці да гісторыі, вопыту, папярэдніх пакаленьняў. Сацыяльна-філязафічныя дактрыны, этычныя эсэ з-пад іх пяра ствараліся як пасродкаваныя публіцыстычныя маніфэсты й заклікі. У іх нельга знайсьці цэласнае карціны сьвету, якая б уключала ў свае межы процілеглыя, узаемавыключальныя сутнасьці ды ідэі.

І вось здарылася… Тыя, хто яшчэ ўчора ў падвалінах патаенна пісаў дэклярацыі й заклікі, крычэў пра “панаваньне цемрашальскага сярэднявечча ды прымітыўнае рэлігійнасьці”, апынуліся пры ўладзе. Цяпер яны паны гэтага сьвету. У іх уся паўната ўлады. Яны распараджаюцца лёсамі чалавецтва і вызначаюць што такое добра, а што – дрэнна. Але як дагэтуль дынастыя Бурбонаў несла ўсю паўнату адказнасьці за свае дзеяньні, так і цяпер гэтыя “рэвалюцыянэры”, “дэмакраты”, “знаўцы” прагрэсу й навукі адказваюць за свой любы крок, за любое дзеяньне, ініцыятыву. Усе, да якое б фракцыі яны не належалі б – мантан’яры й якабінцы, жырандзісты ці ашалелыя – яны стваральнікі французкае рэвалюцыі, прэтэндэнты на веданьне ісьціны. Але што атрымалася ў выніку? Царства хамаў, шэры сьвет, безыдэйная дыктатура…

Усё, на што аказалася здольная рэвалюцыя, вызначылася адным словам – ідэалёгія. У ёй не аказалася месца ўсяму вышэйшаму, інтэлектуальнаму, а, самае галоўнае, чалавечаму ў прамым і шырокім сэнсе гэтага слова. Жозаф дэ Мэстар меў рацыю, калі сьцьвярджаў, што “законы закісаньня ў маральным сьвеце не адрозьніваюцца ад законаў у сьвеце фізычным”. Так і здарылася. Не пасьпеўшы пачацца, рэвалюцыя мадэрну адразу ж знутры пачала акісьляцца. Тыя, хто яшчэ ўчора мроіў пра свабоду, роўнасьць ды братэрства, сёньня выпрабоўваў вынаходку рэвалюцыі, “гуманізму і любові” – гільятыну.

Рэвалюцыя аказалася падробкаю, а яе вынікі – пародыяй. Але ня ўсе паддаліся гіпнозу асьветнікаў. Шмат хто хутка ацьвярозіўся. Масы ашалелае чэрні, што вываліліся на вуліцы Парыжу, прабудзілі сонных месьцічаў. І першымі абуджанымі сталіся не старыя сівыя дзяды ці незадаволеная зьменамі шляхта і не рэакцыйныя абаты й сьвятары, а моладзь, простая парыская моладзь. Тыя, каго так упарта вучылі энцыкляпэдысты й асьветнікі сваім дактрынам і праграмам. Падобна прамяням Залатога Сьвітанку на вуліцы Парыжу выйшлі здаровыя, цьвярозыя, культурныя і адукаваныя маладзёны. Ужо празь некалькі дзён парыжане празвалі іх мюскадэнамі. Маладзёны цікавіліся антычнасьцю, старажытнасьцю, эўрапейскаю архаікай, але ня дзеля таго, каб павярнуцца назад, у прошлае, а для таго, каб зазірнуць у будучыню, прадбачыць заўтрашняе, намацаць надыходзячае.

Яны выйшлі на вуліцы як на вайну. Здавалася, быццам сярэднявечны рыцарскі кодэкс гонару ізноў уступіў у сілу. Мюскадэн з кароткаю фрызураю й здаровымі, натуральнымі рысамі твару, падкрэсьліваў сваю мужнасьць, адвагу і адказнасьць. Гэтыя яго рысы жорстка кантраставалі з жаночападобнымі, дэкаданснымі постацямі якабінцаў й жарандзістаў. Былая прыдворная знаць караля, што перамятнулася ў рэвалюцыйны стан, зь дзявочымі румянамі на шчакох, падведзенымі вуснамі ды падмаляванымі вейкамі, нават сваім выглядам не магла цягацца з гэтым новым арыстакратам, адказным за кожнае ўласнае слова й справу, абаронцам парадку й справядлівасьці.

Шчырасьць мюскадэнам прышчаплялася сваёю вакшталцонаю самавыхаванасьцю. Ім была чужою прымітыўная, грубая сіла французкае чэрні. Тонкія ідэі антычных філёзафаў і паэтаў падкрэсьлівалі высакароднасьць мысьленьня гэтае новае гэнэрацыі моладзі. Бой за боям мюскадэны адбівалі ад рэвалюцыянэраў квартал за кварталам, вуліцу за вуліцаю. Пры сабе яны заўжды мелі даволі вялікую дубіну з надпісам “дэмакратыя і правы чалавека”. Гэта быў своеасаблівы флэшмоб, які падкрэсьліваў сапраўдныя вынікі французкае рэвалюцыі і прыадчыняў вочы на рэальны твар праекту мадэрну.

Мюскадэны сталі гэнэрацыяй, якая падштурхнула ўсю Эўропу задумацца, памысьліць пра тое, што здарылася на самой справе. Сталася бачным як энцыкляпэдысты й асьветнікі даволі лёгка распараджаліся чалавечым сьветаглядам, выкідалі зь яго структураў тое, што ім не падабалася, а ўключалі штучныя, ненатуральныя й нават варожыя чалавечнасьці рэчы.

Мюскадэн выступіў першаадкрывальнікам кансэрватызму. Яму сталася цесна ў вузкіх межах асьветніцкае публіцыстыкі. Ён пажадаў фундамэнтальнасьці, укарэненасьці, глыбіні. Высокая планка, на якую замахнуліся асьветнікі, вымагала, перш на перш, адказнасьці. Чым вышэй уздымаешся ў неба, тым бальней будзеш падаць. А калі ўздымаешся не адзін? Калі за сабою цягнеш цэлыя дзяржавы і нават кантынэнты? Для мюскадэна адказ быў відавочным.

Рэвалюцыя спарадзіла новую гэнэрацыю людзей, але зусім ня тых, пра якіх сёньня пішуць у кнігах ці апавядаюць у кіно. Не! Гэта былі не прымітыўныя пасьлядоўнікі Рабэсп’ера ці Лока, любіцелі Русо ці Мантэск’е, але высокаадукаваныя філёзафы й паэты, кампазытары й навукоўцы, гэнэралы й палітыкі. Яны адказалі новаму сьвету мадэрну жорсткаю адмоваю і, такім чынам, узялі на свой лёс цяжар быць незразуметымі.

Таямніцы кансэрватызму пачынаюцца зь першага дня яго існаваньня. Фрыдрых Гёльдэрлін, нямецкі паэт рамантыст, пражыў невялікае, але насычанае жыцьцё. Ягоныя творы сталіся адлюстраваньнем, тае тонкае й мэлядычнае кампазыцыі кансэрватыўнага стылю. Непрымірымасьць з фэадальным разлажэньнем і дэградацыяй грамадзтва з аднаго боку ды рэвалюцыйнаю асьветніцкаю вакханаліяй – зь іншага, паклалі пачатак так званаму Gegenaufkläerung (Контарасьветніцтву). Знаўца антычнае міталёгіі, старажытнагрэцкае мовы, Гёльдэрлін вяртае нас у часы дасакратыкаў. Тонкі стыль раману Гіпэрыён прызывае чалавека парваць зь любымі праявамі грамадзтва, якое супрацьстаіць прыродзе. Патас Гёльдэрліна парывае з асьветніцкім мітам дуалізму суб’екта ды аб’екта. Малады рамантык першым запачаткоўвае фундамэнталісцкую лінію кансэрватызму. Ён безапэляцыйна сьцьвярджае: “Быцьцё выражае сувязь суб’екта й аб’екта”. Гэтая тэза шаўковымі ніткамі спляце коўдру кансэрватызму і надалей будзе адлюстроўваць усе фундамэнталісцкія прэтэнзыі кансэрватыўнага стылю на пераадоленьне асьветніцкае бінарнае апазыцыі мадэрну.

Эстэтыка-містычны пантэізм Гёльдэрліна сьцьвярджае фундамэнтальную адказнасьць за стварэньне формаў, увасабленьне ў жыцьцё ідэяў. Усё, што супярэчыць прыродзе, зьяўляецца антыэстэтычным, паталягічным, варожым чалавеку. Гёльдэрлін імкнецца паказаць чалавека ў непарушнае сувязі з прыродаю, гэроямі й багамі. Жангляваньню прыгожымі пісьменствамі паэт супрацьпастаўляе ідэал творчае любові. У адным з фрагмэнтаў Гіпэрыёну мы знаходзім сюжэт, дзе “мудры муж” (састарэлы, вопытны Гіпэрыён) прапаведуе боскасьць чалавека. Яна заключаецца ў тым, што чалавек носіць “правобраз быцьця” у сабе. Яго хада па шляху быцьця, насустрач боскаму сьвятлу выступае як “сьвяты закон адзінства чалавека й прыроды”.

Наадварот, калі чалавек зацямняе сваё быцьцё, адмаўляецца ад “чалавечых стасункаў” з прыродаю, то узьнікаюць антычалавечыя жывёльныя адносіны, якія пераўтвараюць прыроду ды й самога чалавека ў “пустэльню”. Але сапраўдная мэта чалавека, годная яго боскасьці – стварыць між сабою й прыродаю “мір і адзінства”, “пекную аб’ядноўваючую сувязь”. Гёльдэрлін зацямляе: “Я ведаю, што толькі запатрабаванасьць пабуджае нас усталёўваць сваяцтва прыроды зь безьсьмяротнасьцю ў нас і верыць, што матэрыя духова, але я ведаю, што гэта запатрабаванасьць дае нам права на гэта, што там, дзе пекныя формы прыроды ўзьвяшчаюць нам прысутную тоеснасьць, мы самі ажыўляем сьвет нашаю душою”.

Адзіным сродкам для Гёльдэрліна дасягнуць аднаўленьня цэласнасьці сьвету ёсьць мастацкая дзейнасьць чалавечага духу. Такое аб’яднаньне мажліва атрымаць толькі пры ўмове адчуваньня адказнасьці перад быцьцём, усьведамленьня гэтага злучэньня як першаснай, апрыёрнай наяўнасьці, дадзенай сама па сабе ў якасьці сьвету прыгажосьці.

Аднак Гёльдэрлін канстатуе сучасную дысгармонію, адыход ад цэласнасьці прыроды й чалавека. Нават унутры сябе чалавек ня можа дасягнуць тае раўнавагі, якая б дазволіла яму быць самім сабою, адпавядаць уласнае прыродзе, не ўваходзіць у канфрантацыю з быцьцём. Пагэтуль невыпадковымі зьяўляюцца словы, якімі Гёльдэрлін заканчвае Прадмову да рамана Гіпэрыён: “Сьвяты Плятон, прабач! Перад табою моцна саграшылі”. “Грэх” перад Плятонам заключаецца, на думку паэта, у забыцьці мастацкага ўспрыняцьця сьветастварэньня, якое ўвасабляецца ў законах анталягічнае гармоніі й прыгажосьці.

Так узьнікае кансэрватыўнае разуменьне сьвету, адказнасьць перад гармоніяю быцьця, якая праяўляецца ў эстэтычных тонкасьцях сьветастварэньня. І вельмі важкім тут зьяўляецца як раз падкрэсьліваньне, выдзяленьне мастацкага, вобразнага складніку. Вобраз як адлюстраваньне ёсьць адным з стрыжнявых інструмантаў творчага мысьленьня. На ўяўленьні ўкладаецца асноўны цяжар анталягічнае адказнасьці за нашыя праекты будучыні. Мастацтва ж, у прыватнасьці, мае глыбакі этычны характар, бо змушана несьці на сябе ўвесь цяжар гарманійнасьці быцьця, адлюстроўваць боскі, звышчалавечы пачатак, прымушаць чалавека да пастаяннае, напружанае працы над сваёю наяўнасьцю.

У філязафічны кантэкст ідэі кансэрватызму прыўносіць даўні сябра і паплечнік Фрыдрыха Гёльдэрліна з часоў навучаньня Вільгельм Фрыдрых-Георг Гегель. Яго спэцыфічная мова шакавала салённых эстэтаў сваёй грувасткасьцю і спантаннасьцю. Яго стыль узрушаў пісьменьнікаў і паэтаў ад Гётэ да Шылера. Але самае галоўнае ў творчасьці Гегеля, яго разынка – гэта парадаксальнае злучэньне лёгікі ды экстазу, рацыо і вакхічнага захапленьня. Такім злучвом процілегласьцяў прапітаная ўся філязофія бэрлінскага прафэсара. Ён пачынае сваю творчасьць з праграмнае паэмы “Элеўсын”, дзе уваходзіць у захапленьне містэрыяльных рытуалаў, дыянісыйскага экстатызму і сьмеху вакхаў. У іншае працы “Фэнамэналёгія духу” Гегель пасьля зацяміць: “Праўдзівае, такім чынам, ёсьць вакхічнае захапленьне, усе ўдзельнікі якога зачараваныя; і бо кожны зь іх, адасабляючыся, гэтак жа непасродна раствараецца ім, то ён гэтак жа ёсьць чысты й просты супакой. У межах гэтага руху асобныя формы існаваньня духу, праўда, не валодаюць сталасьцю вызначаных думак, але яны гэтак жа станоўчыя неабходныя моманты, як і нэгатыўныя й зьнікаючыя”.

Гегель паклаў усё жыцьцё на пераасэнсаваньне дактрыны асьветніцтва й вынікаў яго праекту – Французкае буржуазнае рэвалюцыі. Дзеля гэтага мысьляр зьвярнуўся да самых глыбокіх, першасных падмуркаў разуменьня чалавека, прыроды, культуры, сьвету і быцьця ўвогуле. Ён дакрануўся да непарушных асноваў, якія з такім жорсткім імпэтам імкнуліся пераглядзець філёзафы Новага часу, мысьляры-энцыкляпэдысты. Рацыяналізм, развага, бінарная, падвойная мадэль супрацьпастаўленьня “суб’екта і аб’екта, развагі й пачуцьцёвасьці, індывідуальнасьці й сацыяльнасьці – усё гэта вяло да чорна-белага ўспрыняцьця сьвету, згубы асновы, прымітывізацыі ўсьведамленьня навакольля. Гегель не пагадзіўся з гэтым. Для мысьляра падвойнасьць выступала даволі вузкаю й абмежаванаю схемаю, якая натуральна ня можа ахапіць і даць зразумець наш багаты і шматварыянтны сьвет.

Гегель пайшоў іншым шляхам. Ён вызначыў трэці элемэнт, які павінен стаць тым злучвом, агульным знамянальнікам, падмуркам, па якім толькі й мажліва вызначыць ісьціну. У сваёй “Навуцы лёгікі” Гегель зацямляе: “Ісьціна – гэта не быцьцё і не нішто, яна заключаецца ў тым, што быцьцё не пераходзіць, а перайшло ў нішто, а нішто не пераходзіць, а перайшло ў быцьцё… Іх ісьціна значыцца ёсьць гэты рух непасроднага зьнікненьня аднаго ў іншым: станаўленьне; такі рух, у якім яны абодва адрозны, але дзякуючы такому адрозьненьню, якое гэтак жа непасродна растварылася”.

Такая пазыцыя ламала паноўнае асьветніцкае ўспрыняцьце сьвету, узбагачвала лягічны інструмэнтар трэцім элемэнтам і надавала мажлівасьць больш грунтоўна й глыбака вывучаць, усьведамляць і разглядаць рэчаіснасьць.

Гегель цураўся таго асьветніцкага дагматызму і фанатызму, якім былі прапітаны працы ды ідэі энцыкляпэдыстаў. Мысьляр занатоўвае: “Асьветніцтва, якое выдае сябе за чысьціню, робіць тут з таго, што для духу ёсьць вечнае жыцьцё і дух сьвяты, нейкую рэчаісную прыходзячую рэч і зьневажае гэта зьніштажальным у сабе поглядам пажуцьцёвае дакладнасьці – гледжаньнем, якога для пэўнае глыбокае пашаны веры, зусім не існуе, так што асьветніцтва хлусьліва прыпісвае ёй гэты сьветагляд”. Штучнае супрацьпастаўленьне розуму й веры, пагарда да апошняе, для мысьляра ёсьць невыправімая загана асьветніцтва. Для нямецкага філёзафа зьяўляецца непрымальным адкідаць адну процілегласьць і ставіць на п’едэстал іншую. Сьвет на шмат багацейшы за ідэі й думкі асьветнікаў. Немажліва з такой лёгкасьцю зьмяняць навакольле толькі па аднаму крытэру “падабаецца-непадабаецца”. Гегель бачыць у такой пазыцыі прыкметы глыбакае самаадчужанасьці ад сябе, уласнага быцьця, самасьвядомасьці й абсалютнага духу.

Самаадчужанасьць пачынаецца з страху і першым яго променем выступае страх перад уласнаю прыродаю, яе канцовасьцю, сьмяротнасьцю. Мы сьмяротныя і гэта для Гегеля ёсьць непрыходзячая наяўная ісьціна, факт, які ня можа быць аспрэчаны. Мысьляр занатоўвае: “Але ня тое жыцьцё, якое страшыцца сьмерці і толькі беражэ сябе ад разбурэньня, а тое, якое перажывае яе і ў ёй захоўваецца, ёсьць жыцьцё духу. Ён дасягае сваёй ісьціны, толькі здабываючы сябе самога ў абсалютнае разарванасьці. Дух ёсьць гэтая сіла ня ў якасьці таго станоўчага, якое адхіляе погляды ад нэгатыўнага, падобна таму як мы, завучы што-небудзь нікчэмным або ілжывым, тут жа канчаем зь ім, адварочваемся й пераходзім да чаго-небудзь іншага; але ён зьяўляецца гэтаю сілаю толькі тады, калі ён глядзіць у твар нэгатыўнаму, знаходзіцца ў ім”. Для Гегеля: “Індывід, які не рызыкаваў жыцьцём, можа быць, вядома, прызнаны асобаю, але ісьціны гэтай прызнанасьці як некаторае самастойнае самасьвядомасьці, ён не дасягнуў”.

Тут і ўзьнікае ўвесь патас кансэрватыўнага стылю, формы быцьця, якая глядзіць у глыбіні і нясе перад імі ўласны анталягічны абавязак. Абавязак адчыняе маральны сьветагляд і яго рэчаіснасьць – сумленьне. Толькі зьвярнуўшыся да яго мажліва пайсьці па шляху ўласнае самасьці. Тут злучаюцца прыроднае й культурнае, сацыяльнае й індывідуальнае. Гегель зацямляе: “У адносінах да “прыроднага” рэчаісная самасьвядомасьць ужо ва ўжываньні да свайго ўпрыгожаньня жытла і г.д. і ў баляваньні, што суправаджае яе ахвярапрынашэньне, выяўляецца як лёс, якому выдадзена таямніца таго, як адбываецца справа з саманаціскаючай сутнаснасьцю прыроды; у містэрыі хлеба й віна ён засвойвае прыроду разам з значэньнем унутранае сутнасьці, і ў камэдыі ён усьведамляе іронію гэтага значэньня ўвогуле. – Паколькі ж у гэтым значэньні зьмяшчаецца маральная сутнаснасьць, ён, па-першае, ёсьць народ, што разглядаецца з двух бакоў – народ як гаспадарства ці дэмас ва ўласным сэнсе і народ як сямейная адзінка, і, па-другое, ён ёсьць мысьленьне пра ўсеагульнае”.

Гегель піша кансэрватыўную антрапалёгію, дактрыну чалавечага станаўленьня, праграму самаўдасканальваньня. У адрозьненьні ад мадэрнае апалягэтыкі, дзе эга, асоба можа існаваць сама па сабе, дзе чалавек пераўтвараецца ў атам уласных памкненьняў і жаданьняў, нямецкі філёзаф бачыць чалавека ў іншым. Мэта, шлях да яе, часам цярністы, цяжкі, пакутніцкі нясе асобу, чалавека ў абдымкі пэрманэнтнага самаўдасканальваньня, пастаяннае паліроўкі, давядзеньня да стану ідэала. Такі шлях мажлівы па Гегелю толькі праз глыбакае пазнаньне, пастаяннае пераадоленьне ўласных межаў, муроў, кардонаў. Чалавек ідзе па шляху свабоды, якая ёсьць ня толькі яна сама, але й яе процілегласьць – несвабода. “Веданьне ведае ня толькі сябе, але й нэгатыўнае сябе самога, г. зн. ліміт. Ведаць свой ліміт – значыцца ўмець сабою ахвяраваць. Гэта ахвяраваньне ёсьць адхіленьне, у якім дух праяўляе сваё станаўленьне духам у форме свабоднае выпадковае падзеі, сузіраючы сваю чыстую самасьць як час паза сабою, а сваё быцьцё – як прастору. Гэта апошняе станаўленьне духу, прырода, ёсьць яго жывое непасроднае станаўленьне; яна адхілены дух, у сваім наяўным быцьці ёсьць ня што іншае, як гэта вечнае адхіленьне ад свайго існаваньня і рух, які аднаўляе суб’ект”.

Кансэрватыўны стыль – гэта невычарпальная крыніца цэласьці, халістычнасьці й непадзельнасьці, перацяканьня ды выяўленьня. Гэты стыль настолькі тонкі, наколькі й глыбокі. Ён патрабуе грунтоўнага ды пастаяннага засяроджваньня, самааддачы. Чалавек, ахвяруючы сябе, уступаючы на сьцежку кансэрватызму, стылізуе сваё наяўнае быцьцё ў формы, што выцякаюць зь зьместу. Карэньні, ствол, галінкі, лісткі й кветачкі выступаюць як адно цэлае, масыўнае, пекнае. Кансэрватызм іх не адасабляе, але разглядае як агульную кампазыцыю быцьця. Кансэрватыўны стыль афармляецца ў фактычна больш высокую форму субстанцыі, тонкую сутнасьць духу, дзе чалавек зноўку й зноўку формаўтварае, вырошчвае сябе ўкарэнена ва ўласнае наяўнасьці і стоячы перад валадарствам духу. “Валадарства духаў, утворанае такім чынам у наяўным быцьці, складае пасьлядоўны шэраг, у якім адзін дух зьмяняўся іншым і кожны пераймаў валадарства сьвету ад папярэдняга. Мэта пасьлядоўнага шэрагу – адкрытасьць глыбіні, а апошняе ёсьць абсалютным паняткам; гэтая адкрытасьць ёсьць зьняцьцё глыбіні панятку ці яго працягласьць, нэгатыўнасьць гэтага ўнутры сябе існага “я”, якая ёсьць яго адхіленьне ці субстанцыя, — і яго час, што гэтае адхіленьне ў самім сабе ёсьць адхіленьне ад сябе і ёсьць дзеля самасьці як у сваёй працягласьці, так і ў сваёй глыбіні. Мэта, абсалютнае веданьне, ці дух, які ведае сябе ў якасьці духу, павінен прайсьці шлях узгадак пра духі, як яны існуюць у ім самім і як яны ажыцьцяўляюць арганізацыю свайго валадарства. Захаваньне іх у памяці, калі разглядаць з боку іх свабоднага наяўнага быцьця, што ёсьць у форме выпадковасьці, ёсьць гісторыя, з боку ж іх арганізацыі, спасьцігнутае ў панятку, — навука пра зьяўленае веданьне; абодва бакі разам – гісторыя, спасьцігнутая ў панятку, — і складае ўспамін абсалютнага духу і яго Гальготу, рэчаіснасьць, ісьціну і дакладнасьць яго прастолу, безь якога ён быў бы зьнежывелым й адзінокім; толькі – з келіху гэтага валадарства духаў пеніцца дзеля яго яго бясконцасьць”. Гэтымі словамі Гегель заканчвае сваю Фэнамэналёгію духу, прыадчыняючы нам дзьверы новага бачаньня сьвету, кансэрватыўнага стылю, дзе філязофія й кодэкс паводзінаў, эстэтыка і адказнасьць спалучыліся ў нас і праз нас злучаюцца зь бясконцасьцю.

Прароцкія ідэі Гегеля сталіся сапраўдным узбунтаваньнем, інтэлектуальнаю рэвалюцыяй для шматлікіх пакаленьняў. Яны адкрылі новую старонку для новых людзей будучыні. Гарманійнае самаўдасканальваньне, высакародная ідэя, чыстыя памкненьні, адказная творчасьць – гэта тыя якасьці, што могуць стаць ключом для жыцьця і кодэксам годнасьці.

Падобныя ідэі на практыцы дзяржаўнага кіраваньня спрабаваў увасобіць у жыцьцё жалезны канцлер Ота фон Бісмарк. Ён злучыў правы і свабоды, сацыяльныя памкненьні, гіерархію ды моцную дзяржаву, стварыў новую імпэрыю, пераадолеў рэвалюцыйныя хваляваньні і ўзьяднаў народ. “Не на прускі лібэралізм паглядае Нямеччына… Не прамовамі й пастановамі вырашаюцца вялікія пытаньні часу – гэта была вялікая памылка 1848 і 1849 гг., а жалезам і кроўю” – заявіў Бісмарк пры ўступленьні на пасаду міністра-прэзыдэнта. Ён змог злучыць сацыяльную дапамогу і прыватную ўласнасьць, усеагульнае выбарчае права і курыяльны прафэсыйны прынцып выбараў, жорсткую цэнтралізаваную гіерархію і фэдэратыўнае самакіраваньне. Бісмарк прадэманстраваў альтэрнатыўны капіталізму й камунізму эканамічны шлях разьвіцьця. Капіталістычная сыстэма каштоўнасьцяў, па сутнасьці, пераўтварыла пяць зь сямі сьмяротных грахоў хрысьціянства — ганарыстасьць, зайздрасьць, скупасьць, прагнасьць і юрлівасьць — у станоўчыя грамадзкія дабрадзейнасьці, бачачы ў іх абавязковае падахвочваньне да ўсякага роду гаспадарчае дзейнасьці; а галоўныя дабрадзейнасьці, пачынаючы зь любові й пакоры, былі аспрэчаныя як “шкодныя справе” — ня лічачы тых выпадкаў, калі яны рабілі працоўную клясу больш паслухмянаю й пакорліваю стрыманае эксплуатацыі.

Бісмарк прапанаваў іншы шлях. Лібэралы былі засмучаныя ягонымі законамі пра рэальную дапамогу працоўным. Сацыялістам не падабаўся хаўрус Бісмарка з буйнымі прамыслоўцамі, рэакцыянэрам – ягоная палітыка kulturkampf. Але жалезны канцлер злучаў у сабе тое, што дало мажлівасьць збудаваць вялікую дзяржаву ў цэнтры Эўропы ў часіны панаваньня імпэрыялізму й каляніялізму.

У палітыцы Бісмарка мажліва ўбачыць увасабленьне кансэрватыўнага стылю філязофіі Гегеля, які пісаў: “Гаспадарства ёсьць рэчаіснасьць маральнае ідэі, — маральны дух як відавочная, самой сабе ясная, субстанцыйная воля, якая думае й ведае сябе і выконвае тое, што яна ведае і паколькі яна гэта ведае. У норавах яна мае сваё непасроднае існаваньне, а ў самасьвядомасьці адзінкавага чалавека, у яго веданьні й дзейнасьці —сваё апасродкаванае існаваньне, роўна як і сама сьвядомасьць адзінкавага чалавека, дзякуючы настрою думак мае ў ім, як у сваёй сутнасьці, мэце й прадукце сваёй дзейнасьці, сваю субстанцыйную волю”.

Бісмарк увасабляў сабою гаспадара-кансэрватара, які ахвяраваў сваім лёсам у імя ўласнае дзяржавы. Ён застаўся ў нашае памяці палітыкам кансэрватыўнага стылю, аўтарытэтам, носьбітам тых чалавечых якасьцяў, якія акрэсьліваюць як кансэрватыўныя. Далейшае ХХ ст. сталася часам цытаваньня, пераўсьведамленьня гэтага незвычайнага ды выдатнага палітыка. Для многіх ён выступае той асобай, на якую трэба раўняцца, тым прыкладам, да якога патрэбна імкнуцца.

Пры Бісмарку адбываецца росквіт кансэрватыўнага стылю мысьленьня, а навука становіцца галоўнаю яго формаю. Такія кансэрватары як сацыёляг Фэрдынанд Цёніс, эканамісты Густаў Шмолер, Вэрнар Зомбарт і шмат шмат іншых, становяцца катэдар-прафэсарамі.

Па за Нямеччынай кансэрватызм увасобіцца ў розных навуковых накірунках (сацыёлягі Эміль Дзюркгайм ды Марсэль Мос, этноляг Поль Радэн (Францыя); псыхоляг К.Г. Юнг (Швайцарыя); багаслоў і філёзаф П. Фларэнскі, эканаміст С. Булгакаў, гісторык Л. Карсавін (Расея); публіцыст і грамадзкі дзяяч В. Ластоўскі, філёляг Я. Станкевіч (Беларусь); мысьляр Відунас (Літва), мысьляр В. Ліпінскі (Украіна) і шмат шмат іншых). Яны закладуць падмурак навуковаму афармленьню кансэрватыўнага стылю ў розных краінах, увасабленьню яго ў інтэлектуальнае форме, наданьню кансэрватызму акадэмічнага характару.

Але паралельна з навуковым афармленьнем кансэрватыўны стыль крышталізуе творчы складнік шматлікіх пісьменьнікаў і паэтаў па ўсім сьвеце. Гэраічны мужчынскі стыль спалучаны з антыфэмінізмам у творчасьці Анры дэ Мантэрляна, нэарамантызм Райнара Марыя Рыльке, філязафічныя раманы Томаса Мана, містыка Густава Майрынка, сюрэалістычнасьць П’ера Дрыё ля Рашэля, апакаліптызм Эміля Чарана. Сьпіс мажліва працягваць і працягваць, але прыпынімся. Усіх гэтых аўтараў злучае адно – кансэрватыўны стыль. Пранікнёныя ідэі, адзінства формы й зьместу, глыбіні сэнсу, інтэлектуалізм і вытанчанасьць – тыя рысы, што нясуцца між радкоў песьняроў кансэрватызму. Марцін Гайдэгер калісьці зацеміў: “Тыя, хто рызыкуе больш, па сутнасьці паэты – тыя, чые сьпевы пераварочваюць нашае быцьцё бяз хованкі да адкрытага. Гэтыя паэты сьпяваюць, бо пераварочваюць раставаньне з адкрытым і згадваюць-абунутрываюць уласьцівае яму няшчасьце ў гаючае цэлае, пераўвтараючы няшчасьце ў лек”.

Кансэрватыўны творца – гэта ваяр з “заняпалымі часінамі”, а кансэрватыўны стыль ёсьць адказ на пытаньне Гёльдэрліна: “Навошта паэты ў заняпалы час?”. Адрознаю рысаю такіх песьняроў кансэрватызму зьяўляецца тое, што сутнасьць творчасьці, яе задача ёсьць тое, што павінна быць выказана. Тады ж у творцаў узьнікае знакамітае пытаньне Рыльке: “калі здараецца сьпеў, які сьпявае па-сутнасьці?”. Паэтычнае прызначэньне, мэта, гармонія быцьця ды эстэтыкі, накіраванасьць на сутнасьць, укарэненасьць, вечнасьць, іх вакшталцонае тонкае ўвасабленьне ў арганічную форму зьяўляецца тым лёсам, спачынае ў быцьці і паглынае сабою людзей.

Заняпалыя часіны патрабуюць мабілізацыі, самааддачы. Але яна не зьяўляецца тым гарантам разуменьня атачаючых цябе людзей, якія паглынутыя ілюзыямі і ня могуць бачыць далей за свой нос. Вульгарнасьць сучаснасьці паядае іх думкі, што спрабуюць выйсьці за прапанаваную звонку схему мысьленьня. “Цалкам відавочна, што вульгарнасьць нашага часу выяўляецца ў тым, каб быць “сучасным”, не адставаць ад жыцьця, быць у курсе, прадчуваць будучыню. Але вульгарнасьць можа незнарок аказацца ісьцінаю. Я ж спрабую зразумець, у імя чаго мажліва асуджаць тых, хто існуе паза сваім часам. Чым будучыня пераўзыходзіць прошлае?” – поўнасьцю справядліва зацяміў Анры дэ Мантэрлян.

Такая ж перадузятасьць напаткала і дачыненьні многіх да нямецкага філёзафа Марціна Гайдэгера. Калі ў 1918 г. шматлікія студэнты павярнуліся з вайны, то ў калідорах і на філязофічных сэмінарах пачалі распаўсюджвацца чуткі, што там, у Фрайбурзе ў Эдмунда Гусарля зьявіўся асыстэнт несамавітае зьнешнасьці, якога студэнты шмат калі прымалі за электрыка, чымся за філёзафа. Мала хто ведаў, што гарнітура гэтага маладога ваяра філязофіі зроблена ў адпаведнасьці з тэорыямі пострамантычнага мастака й мадэльера Ота Убелодэ, які злучыў фальклорныя матывы з патрабаваньнямі сучаснае індустрыяльнае практычнасьці. Камплект, які складаўся з вузкіх нагавіцаў і рэдынготу атрымаў назву “экзыстэнцыйнае гарнітуры”. Гарнітура ўсімі сваімі формамі сьпявала пра традыцыйны сэнс наяўнасьці. Запачаткаваная яшчэ за Гёльдэрлінам традыцыя гарманійнасьці, увасаблялася ў экзыстэнцыйнае гарнітуры як ніяк лепей. Кансэрватыўны стыль Гайдэгера аказаўся паміж ціхім маўчаньнем, дасканалым выразам сапраўднасьці, і пустой балбатнёй; паміж укарэненасьцю, ключом да нашае глебы й вытокаў, і цікаўнасьцю, зьвязанаю рабскімі путамі эмансыпаванае сьвядомасьці і адарванасьці ад уласнае прыроды, быцьця, наяўнасьці, безадказнага, блукаючага інтэлектуала.

Яны, людзі бязгусьціцы, ахвяры падробленае, гарадзкое рафінаванасьці і “прагрэсыўнае сучаснасьці” проста не маглі і цяпер ня здольныя пераадолець мур уласнае душы, свайго позірку, убачыць іншае акрамя сябе, зазірнуць у вечную прастату чалавека – вартавога быцьця. Анархізм, безадказнасьць, свавольства запанавалі і сталі нейкім накірункам разьвіцьця, модаю большасьці, эпатажнаю сьцяною, што адасабляла чалавека ад сваёй наяўнасьці. Свавольства, як напіша Гайдэгер, азначала “бесклапотнасьць, самаўпраўнасьць у намерах і схільнасьцях, разбэшчанасьць ва ўчынках і папушчальніцтва”. Такая рэчаіснасьць, дзе гармонія зьніштажаецца антыэстэтыкаю, дзе мудрая прастата замяняецца нагрувашчанаю мудрагелістасьцю, дзе чалавек хоча эмансыпавацца ад уласнае прыроды і выдае грахі за дасягненьні, а дасягненьні за грахі, прыводзіць нас толькі да аднае думкі, думкі пра скон падобнае бессэнсоўнае цывілізацыі, асуджанасьць асьветніцкага праекту мадэрну. Няма будучыні ў таго, хто не зьвязаны з уласнымі каранямі, не самакрытычны, бяз роду й племені. Іх бесклапотнае й лёгкае жыцьцё прынясе балючую і страшэнную сьмерць, якая ня варта годнага чалавека.

Чалавек кансэрватыўнага стылю – гэта сьпявак быцьця, дзе ягонае навакольле пераўтвараецца ў ноты, а лёс – у музыку. “Сьпяваньне ёсьць існаваньне, вось-быцьцё” – кажа трэці санэт першае часткі “Санэтаў да Арфея” у Рыльке. Сёньня ў час пераменаў, калі ў большасьці позірк схаваны імглою спажывецкіх ілюзыяў, кансэрватар зь яго элегантным нявычарпальным стылем, укарэненым у кодэксе паводзінаў, у адказнасьці перад наяўнасьцю, у тонкае, але нязвыкла прыгожае прастаце й сьціпласьці, застаецца, напэўна, адзінаю цьвярозаю постацю, а яго стыль – адною адэкватнаю, натуральнаю формаю быцьця, станаўленьня чалавека. Дык зьвернемся да тае свабоднае сьцежкі, якая вядзе ў будучыню і зрывае павязку з нашых вачэй, каб мы ўбачылі сьвет…